Een patiënt is net opgenomen op de afdeling algemene geneeskunde. Hij ademt moeilijk, weigert te eten en heeft al drie nachten niet geslapen. Waar begin je met het verzamelen van gegevens? Het model van Virginia Henderson biedt een kader om de observatie te structureren en daarbij de fysieke, psychologische en sociale aspecten van de zorgvrager in kaart te brengen.
Drie oorzaken van afhankelijkheid herkennen voordat je de Henderson-checklist invult
Soms gaan we meteen de behoeften beoordelen, zonder eerst stil te staan bij de vraag: wat verhindert deze patiënt om in deze behoefte te voorzien? Virginia Henderson onderscheidt drie oorzaken van afhankelijkheid: kracht, wil en kennis. Een oudere die zichzelf niet meer wast, kan spierkracht tekortkomen, maar ook motivatie missen na een verlies of niet weten welke hulpmiddelen beschikbaar zijn.
Dit onderscheid verandert de aard van de interventie. Een gebrek aan kracht compenseren (hulp bij het wassen) is iets heel anders dan een gebrek aan kennis opvangen (therapeutische voorlichting over het gebruik van een badplank). De checklist invullen zonder de oorzaak van de moeilijkheid vast te stellen, leidt tot een algemeen zorgplan. Zo reduceren we de fundamentele behoeften van Virginia Henderson tot een eenvoudige checklist, terwijl ze bedoeld zijn als hulpmiddel voor klinisch redeneren.
In de praktijk volstaat het niet om bij ‘uitscheiden’ aan te kruisen dat de behoefte verstoord is. Je moet vastleggen of de persoon incontinent is door neurologische schade (kracht), doordat diegene niet om een po wilde vragen (wil) of doordat diegene niet bekend is met oefeningen voor de bekkenbodemrevalidatie (kennis).
Fysiologische behoeften volgens Virginia Henderson: beoordeling aan het bed
De eerste vijf behoeften hebben betrekking op de vitale functies. Ze worden vaak al bij opname beoordeeld, soms zonder dat we er bewust bij stilstaan. Juist daarin schuilt het risico: gedachteloos vakjes aankruisen.
Ademen, drinken en eten, uitscheiden
Ademen gaat om meer dan alleen de zuurstofsaturatie. We observeren de ademhalingsfrequentie en -diepte, en letten op intrekkingen of cyanose. Bij een patiënt die aerosoltherapie krijgt, is de behoefte verstoord; bij een patiënt die beademd wordt, is die ernstig verstoord.
Bij drinken en eten gaat het om meer dan eetlust. Een patiënt die zelfstandig eet, maar bepaalde voedingsmiddelen uit religieuze overtuiging weigert, heeft geen verstoorde behoefte: diegene maakt een keuze. Dit onderscheid is belangrijk om een vertekende beoordeling te voorkomen.
Uitscheiding beoordeel je op twee punten: continentie en zelfstandigheid bij het naar het toilet gaan. Een continent patiënt die niet zelfstandig kan opstaan, heeft menselijke hulp nodig, geen incontinentiemateriaal.
Bewegen en slapen
De behoefte om te bewegen en een goede houding te behouden heeft zowel betrekking op lopen als op het vermogen om in bed van houding te veranderen. Een patiënt die met een rollator loopt, maar uit angst om te vallen de hele dag blijft zitten, heeft een verstoorde behoefte door een gebrek aan wil of zelfvertrouwen.
Slaap beoordeel je op kwaliteit, niet alleen op duur. Een patiënt die met slaapmedicatie acht uur slaapt, maar moe wakker wordt, heeft niet in zijn behoefte voorzien. Veelvuldig wakker worden en slapeloosheid moeten worden vastgelegd, samen met mogelijke oorzaken (pijn, angst, lawaai op de afdeling).
Psychosociale behoeften: het onderdeel van de gegevensverzameling dat vaak onderbelicht blijft
De overige negen behoeften hebben betrekking op identiteit, relaties en zelfstandige besluitvorming. Soms worden ze in één regel in het zorgdossier afgedaan, terwijl ze bepalend zijn voor de mate waarin de patiënt zich inzet voor het eigen zorgtraject.
- Zich kleden en de lichaamstemperatuur op peil houden: een patiënt in een verpleeghuis die steeds dezelfde ziekenhuisjas draagt, terwijl er eigen kleding beschikbaar is, wijst op een onvervulde behoefte. Dat komt vaak eerder door de organisatie van de afdeling dan door onvermogen
- Hygiënisch verzorgd zijn en de huid beschermen: de beoordeling omvat de huidconditie (doorligwonden, droogheid, letsels) en de hygiënegewoonten van de persoon, niet alleen het vermogen om zichzelf te wassen
- Gevaren vermijden: deze behoefte omvat het besef van risico’s, pijn, maatregelen om vallen te voorkomen en het beheer van medicatie
- Communiceren: we beoordelen verbale en non-verbale uitingen, het vermogen om zich verstaanbaar te maken en sociale contacten te onderhouden. Zowel een patiënt met afasie na een beroerte als een sociaal geïsoleerde patiënt heeft een verstoorde behoefte, maar de interventies verschillen sterk
De laatste drie behoeften (religie beoefenen en handelen volgens eigen overtuigingen, zinvolle activiteiten ondernemen en zich ontspannen) worden door zorgverleners het minst vaak vastgelegd. Toch vereist het personaliseren van het begeleidingstraject, binnen het kader van het HAS-referentiekader voor ESSMS, dat de persoon zijn of haar verwachtingen uitspreekt en meewerkt aan de invulling van het eigen traject. Deze behoeften negeren betekent zorg reduceren tot de technische aspecten ervan.
De behoefte om te leren sluit de lijst af. Die is bijzonder belangrijk bij therapeutische voorlichting: een patiënt met diabetes die niet begrijpt hoe insuline werkt, kan de eigen injecties niet zelfstandig beheren.
Klinisch redeneren en de Henderson-checklist: aanvullend, niet onderling uitwisselbaar
Door alle veertien behoeften na te lopen, verzamel je volledige gegevens. Dat betekent niet dat je geen prioriteiten hoeft te stellen. Een patiënt met zowel ademnood als moeite om zich te ontspannen, heeft niet voor elke behoefte dezelfde zorg nodig. De checklist structureert de observatie; klinisch redeneren bepaalt de prioriteit van de interventies.
In de verpleegkundige opleiding ligt de nadruk steeds minder op het uit het hoofd leren van de veertien benamingen en steeds meer op klinische analyse. Weten dat er een behoefte is om uit te scheiden, zegt niets over wat je moet doen bij een volle blaas. Het model van Henderson biedt het kader, niet het antwoord.
Ervaren zorgverleners gebruiken deze checklist vaak zonder die bij naam te noemen, vanuit hun professionele routine. Voor studenten en pas afgestudeerden blijft het systematisch nalopen van elke behoefte de beste manier om niets over het hoofd te zien, mits ze bij elke verstoring de oorzaak van de moeilijkheid vaststellen en elke observatie koppelen aan een concrete interventie.
